Vuile voeten op de Franse deurmat

Sarkozy en Khaddafi leken tijdens een staatsbezoek in december 2007 de grootste vrienden. De liefde bekoelde snel. Dankzij de interventie in Libië maakt de Franse president maakt nu alsnog kans op miljardencontracten met de Libiërs

De eerste bommen die half maart vielen in Libië waren van Franse afkomst. Terwijl regeringsleiders in Parijs waren om de details van de no-flyzone te bespreken, stegen de eerste Rafale straaljagers op om de interventie te starten. Zelfs de Amerikaanse en Britse bondgenoten moesten via een persconferentie van president Nicolas Sarkozy vernemen dat Frankrijk de militaire acties was begonnen. De Fransen hadden haast.

Dat bleek eerder al, toen tot ieders verbazing Frankrijk als eerste en tot nu toe als enige land de rebellen als ‘enige wettige vertegenwoordiger van Libië’ erkende. Het leek er op dat Frankrijk duidelijk wilde maken dat ze aan de ‘goede kant’ stonden. Na blunders tijdens de revoluties in Tunesië en Egypte had het imago van Sarkozy’s buitenlandbeleid een flinke deuk opgelopen. Vorige maand stapte zijn minister van Buitenlandse Zaken Michèle Alliot-Marie op, omdat ze op vakantie in Tunesië was toen de demonstraties volop bezig waren en betogers werden gedood. Premier François Fillon ligt ook onder vuur, omdat hij rond de jaarwisseling met de verdreven Egyptische president Hosni Mubarak op vakantie ging. De uit de hand gelopen opstand in Libië was een mooie kans voor Sarkozy om zijn imago op te poetsen. Maar het leek er nu wel op dat de Fransman met genoegen het Libische regime een zetje wil geven.

Open armen
Nog geen vier jaar geleden leken de betrekkingen tussen Libië en Frankrijk opperbest. In hetzelfde Élisée-paleis waar Sarkozy vorige week wereldleiders ontving voor de Libië-top, verwelkomde de Franse president de man waar het
allemaal om te doen is: kolonel Moe’ammar Khaddafi. Sarkozy ontving de Libische leider met open armen. De Fransman haalde alle ceremoniële toeters en bellen uit de kast en de twee schudden elkaar als beste vrienden de hand voor het Élisée-paleis. Khaddafi mocht zijn verwarmde bedoeïentent, die hij altijd meeneemt op staatsbezoeken, opzetten in de tuin van het gastenverblijf van Sarkozy’s residentie. Daar was ook ruimte voor zijn enorme gevolg: dertig
vrouwelijke bodyguards, vierhonderd bedienden en een kameel. Ook voor zijn vijf vliegtuigen had Sarkozy een plekje.

Khaddafi bedong het staatsbezoek een aantal maanden eerder, toen Frankrijk een leidende rol speelde in de onderhandelingen om vijf Bulgaarse verpleegsters en een Palestijnse arts vrij te krijgen. Het medisch personeel zat al acht jaar vast in een Libische cel op verdenking van het besmetten van honderden kinderen met het hiv-virus. De zes waren veroordeeld tot de doodstraf maar de internationale gemeenschap zette zo haar vraagtekens bij de beschuldigingen. De Europese Unie onderhandelde al jaren met Khaddafi, met als enig resultaat dat de straf in levenslang werd omgezet. Toen de in 2007 net verkozen Sarkozy zich ermee bemoeide, kwam de zaak in een stroomversnelling en al snel werden de Bulgaren en Palestijn vrijgelaten. In ruil daarvoor haalde Sarkozy Khaddafi uit zijn internationale isolement, waarin hij was terecht gekomen doordat een aanslag op een vliegtuig in het Schotse Lockerby, waarbij 270 doden vielen, op zijn conto werd geschreven. Sarkozy riep de Europese Unie op om diplomatieke en economische banden met Libië aan te halen en nodigde hem uit voor een vijfdaags bezoek aan Parijs.

Kritiek
Het staatsbezoek was niet onomstreden. Critici wezen op schendingen van
mensenrechten door de dictator. De toenmalige Franse linkse oppositieleider
François Hollande boycotte het staatsbanket en omschreef Khaddafi als ‘een
dictator die met oliegeld wapens komt kopen’. Ook de fractievoorzitter van
Sarkozy’s regeringspartij UMP kwam niet bij het banket opdagen. Zelfs in de
Franse regering rommelde het. Zo verklaarde Bernard Kouchner, destijds minister van Buitenlandse zaken, dat hij ‘gelukkig’ een afspraak had in Brussel en daarom niet kon deelnemen aan het diner. Rama Yade, toen staatssecretaris van Humanitaire Zaken, reageerde ongekend fel door te verklaren dat Khaddafi ‘niet moet denken dat hij zijn met bloed besmeurde schoenen zomaar aan de Franse deurmat kan afvegen’. En ook in Europa bleef het niet stil. Vooral Duitsland had bezwaren tegen het staatsbezoek van Khaddafi. Bondskanselier Angela Merkel verweet Sarkozy Europa in tweeën te splitsen: hij haalde banden met de staten in het zuiden aan en Duitsland zou zich daardoor op het Oosten moeten richten.

Sarkozy stak zijn nek uit voor Khaddafi en verdedigde zijn komst. Het bezoek was een beloning voor het gedrag van de kolonel van de afgelopen jaren, zo verklaarde de Franse president. Khaddafi was gestopt met zijn programma om nucleaire wapens te produceren. Als we geen hand naar hem zouden uitsteken, hoe kunnen we landen als Iran dan nog overhalen te stoppen met hun atoomprogramma?

Miljarden
Het staatsbezoek leek ondanks de kritiek een groot succes. Khaddafi beloofde de
Fransen miljarden. Hij zegde toe exclusief met Sarkozy te onderhandelen over
militair materieel en bestelde voor drie miljard aan Franse Airbusvliegtuigen.
Franse bedrijven werden uitgenodigd om offertes te leveren voor de bouw van een nieuw vliegveld bij Tripoli en er moest een kerncentrale komen. Bij elkaar werd een deal gesloten van zo’n tien miljard euro.

Ook besprak Sarkozy met Khadaffi het idee om een unie voor landen aan de Middellandse Zee en de Europese Unie op te richten, de Mediterrane Unie. Het samenwerkingsverband moest de economische banden tussen de landen versterken. Het was een van Sarkozy’s paradepaardjes tijdens de presidentsverkiezingen en ook Libië moest van de unie deel uit gaan maken. Khaddafi reageerde enthousiast: “Het is altijd mijn droom geweest om in dit gebied één munteenheid te hebben om de onderlinge handel te bevorderen.”

De twee leiders namen als vrienden afscheid, maar Khaddafi bracht zijn gastheer al snel in verlegenheid. Sarkozy benadrukte in de Franse pers met de kolonel te hebben gesproken over mensenrechten. ‘Daar heb ik het niet met hem over gehad,’ ontkende Khaddafi tegenover de Franse televisie. En ook had hij plotseling bezwaren tegen de Mediterrane Unie. Het zou een ‘koloniaal project’ zijn dat de Arabische Liga ondermijnt en ‘Arabische landen uit elkaar drijft’. Bij de eerste Mediterrane top in Parijs schitterde Khaddafi door afwezigheid, hij was het enige staatshoofd dat niet kwam opdagen.

Tot overmaat van ramp besloot de Libische leider het overgrote deel van de miljardendeals af te kappen. Alleen de levering van de Airbusvliegtuigen ging door; de kerncentrale is nooit gebouwd en ook de Franse straaljagers zijn nooit geleverd. Volgens het Franse weekblad L’Express is slechts drie miljard euro in plaats van de overeengekomen tien miljard naar de Franse rekening overgemaakt. Buurlanden als Italië gingen ineens met grote offertes aan de haal, terwijl daar geen staatsbezoeken met de bijbehorende lastige vragen voor nodig waren.

Drie jaar nadat de miljardencontracten werden besproken, scheren er toch
Franse gevechtsvliegtuigen door het Libische luchtruim. Tanks van Khaddafi
werden opgeblazen met dezelfde raketten als die de dictator in 2007 zelf had
besteld. De Libische demonstranten gingen feestend de straat op, zwaaiend met
Franse vlaggen. “Khaddafi is niet goed, Sarkozy is honderd procent oké!” werd
er voor de camera geroepen. “Dankjewel Sarkozy, merci! Frankrijk is altijd welkom hier!” Zo maakt Sarkozy veel nieuwe vrienden, door zijn oude, wispelturige vriend van de troon te stoten. Wellicht liggen er weer nieuwe miljardencontracten op hem te wachten, de opstandelingen hebben immers tachtig procent van de olie in Libië in handen. Khaddafi wordt op afstand gehouden, met bommen van Sarkozy.