Een onmogelijke opgave, zo lijkt, en de mens heeft dan ook geen idee wat hij met het vuil aanmoet. Er zijn verschillende opties, met elk hun eigen catastrofale risico’s. De ruimte inschieten? Ja, dan zijn we er van af. Maar wat als de raket ontploft bij het opstijgen? In de oceaan dumpen, dan? Nee, dat is de bron van al het leven, daar zouden we over honderden jaren nog wel eens flink spijt van kunnen krijgen.

Into Eternity volgt een andere oplossing. Knappe koppen bedachten in Finland dat het vuil in diepe grotten moet komen te liggen. Een flinke, stevige deur moet het geheel afsluiten zodat het voor altijd bij de mens wordt weggehouden. ‘Onkalo’, ‘spelonk’, heet het project.

Maar ook de grotten zijn geen echte oplossing, dat blijkt al snel uit de ongemakkelijk aanvoelende interviews. Stotterend en aarzelend leggen de experts uit: ooit, als onze beschaving al lang verdwenen is, maakt de ijstijd een grote toendra van Finland. Het afval ligt er dan nog altijd, in de diepe grotten. De deur wordt volledig met ijs bedekt en langzaam maar zeker raakt het nucleaire afval vergeten. Ooit smelt het ijs en dan zal de mens de deur in de rots weer tegenkomen. Wat als hij hem nietsvermoedend openbreekt?

Hoe waarschuwen wij onze nakomelingen, die onze taal en tekens niet meer kennen? Met grote waarschuwingszuilen, oppert de een. Nee, vindt een ander, dat wordt gezien als een religieus symbool en het zal de nieuwsgierigheid alleen maar aanwakkeren. Hang Edvard Munch’s De Schreeuw op, daarvan krijgt iedereen een gevoel van onbehagen.

Regisseur Michael Madsen – niet de acteur – ziet weinig heil in deze oplossingen en heeft zo zijn eigen methode om onze afstammelingen te waarschuwen. Hij verpakt Into Eternity tussen interviews door in een Tolkien-achtige mythe, als waarschuwing voor onze verre nakomelingen. Hij hoopt dat van generatie op generatie wordt doorverteld: hier hebben wij het ‘vuur’ uit onze tijd opgeslagen met daarin alle krachten uit het universum, blijf hier dus maar ver uit de buurt. Een slimme truc van Madsen, want door die mythe lijkt het alsof de kijker de verre nakomeling is die de deur van Onkalo opent – een sprong in de tijd die normaal gesproken nauwelijks valt te bevatten.

In slechts 75 minuten zet Madsen zijn mythe erg sterk neer, maar inhoudelijk doet hij maar wat slagen in de lucht. Dat er een ijstijd aan zit te komen, moet de kijker maar geloven. Dat een schilderij niet als religieus symbool wordt gezien maar als een waarschuwing eveneens. Voor een groot deel is dat te wijten aan de deskundigen die aan het woord komen: veelal wetenschappers die bij het project betrokken zijn. Waarom is er niet een legertje filosofen uitgenodigd om te discussiëren over het levensgevaarlijke materiaal dat in de grond wordt gestopt, zonder dat iemand daar verantwoordelijkheid voor kan nemen? Of antropologen, over het communiceren met volken die onze beschaving niet kennen?

Het gevolg is dat Into Eternity meer lijkt op een speelfilm dan op een documentaire. Een heel aardige film, dat wel. Opdat de boodschap de komende honderdduizend jaar in leven mag blijven…

De grote oorlogsfilosoof Sun Tzu wist het al: in oorlog is de waarheid het eerste slachtoffer. Eerlijkheid is dan niet meer nodig, sterker, het is een last, volgens Sun Tzu. De slimme krijgsheer verslaag zijn tegenstander zonder gevecht. ‘Alle strijdkunde is list en bedrog.’ Tweestrijd moet er in het vijandige kamp ontstaan, en verwarring over de sterke en zwakke punten. De waarheid is daarbij niet bruikbaar, die sneuvelt als eerste.

Meer dan tweeduizend jaar later komt verslaggever Joeri Boom tot dezelfde ontdekking. Hij reisde vijf keer ‘embedded’ bij defensie naar de Afghaanse provincie Uruzgan. De journalisten worden letterlijk ‘ingebed’ bij defensie: de reis, voedsel, beveiliging, van het begin tot het einde is defensie er verantwoordelijk voor. Lekker makkelijk en goedkoop, vonden veel verslaggevers. Journalisten trokken dan ook massaal bij defensie in. Maar vanaf de eerste minuut worstelt Boom met de voorlichters, die ook in het embedded pakket zitten. Defensie doet er alles aan om de missie te verkopen. ‘Het lijkt wel alsof Nederland sinds Srebrenica een trauma heeft als het aankomt op militaire inbreng in het buitenland,’ denkt Boom. ‘Defensievoorlichters doen er alles aan om de bewindslieden in Den Haag uit de wind te houden. De missie wordt verkocht alsof de militairen daar als gewapende bouwvakkers het land opbouwen. En of de Nederlandse media dat maar even doorgeven.’

Eigenlijk is het nooit anders geweest. Al tijdens de oorlog in Indonesië na de Tweede Wereldoorlog reisden verslaggevers mee met militairen. ‘Dat was een koloniale oorlog, maar ze staan bekend als ‘politionele acties’. Dat we die strijd nu nog steeds onder deze naam kennen, laat zien hoe goed defensie de berichtgeving wist te manipuleren. Maar journalisten werkten daar ook zelf aan mee. De verslaggeving was nationalistisch, interesse voor het lot van de Indonesiërs was er niet.’

De overeenkomsten tussen de oorlog in Indonesië en in Uruzgan zijn groot, vindt
Boom. In zijn boek Als een nacht met duizend sterren omschrijft de verslaggever hoe zijn werk in Uruzgan er uitziet – en hoe defensie hem daarin tegenwerkt. Artikelen moeten voor publicatie door voorlichters worden ‘gescand’. Vol rode aantekeningen krijgt Boom ze dan terug.’Onzin of anders Opsec,’ afkorting voor Operational Security, staat er in de kantlijn. Er wordt geschrapt uit veiligheidsoverwegingen, wil defensie daarmee zeggen, om te voorkomen dat strijdkrachten in gevaar worden gebracht. Maar volgens Boom wordt dat vaak als smoesje gebruikt om gevoelige informatie achter te houden. ‘Een voorbeeld: op patrouilles wordt de radiocommunicatie van de Taliban afgeluisterd. De Taliban weten dat en proberen de Nederlanders gek te maken. “Als jullie terugkomen, ligt de hinderlaag klaar,”  hoor je dan. Het laat zien dat de Taliban alles weten, ze weten precies waar de militairen zijn.’ Als Boom dit in een artikel opschrijft, krijgt hij het van de defensievoorlichters vol aanpassingen terug. Het afluisteren van de Taliban zou geheime informatie zijn. ‘Onzin, die strijders weten heel goed dat de militairen meeluisteren,’ weet Boom. ‘Het is notabene in openbare nota’s van defensie te vinden. En soms hoorden we de strijders zeggen: “Enemy, are you listening? We know you are listening.”’

Defensie gaat vol in de tegenaanval wanneer er toch gevoelige informatie lekt. Dan verschijnen er persberichten met een jubelend verhaal over de voorspoedige opbouw. ‘De militairen zijn in hun weblogs kritischer over de Uruzgan-missie. Zij klagen dat het thuisfront denkt dat het een opbouwmissie is, terwijl de soldaten hard moeten knokken. Als ze thuiskomen, weet niemand wat ze hebben meegemaakt. Als zelfs je personeel begint te klagen, moet dat toch te denken geven. Militairen klampen mij aan: “Alsjeblieft, schrijf op wat wij meemaken, schrijf dat hier heel hard wordt gevochten.” Hun verhaal wordt niet verteld, gek worden ze er van.’ Neem kapitein Larry, stelt Boom voor. ‘Hij is sceptisch over de meegereisde journalisten, die zich laten inpakken door de defensievoorlichters. Zij creëren een andere werkelijkheid, die van een opbouwmissie. Hij moet daar niets van weten: wat opbouwmissie, er wordt gevochten, en hard.’ Boom interviewt Larry als hij terugkomt uit de Choravallei, waar flink is gevochten. ‘Hij had het vuil nog op zijn uniform zitten. “Hoe was het daar?,” vroeg ik. Ik zag aan hem dat hij dacht: weer zo’n journalistje die opschrijft wat de voorlichters hem influisteren. Hij antwoordde: “Als een nacht met duizend sterren, schrijf dat maar op.” Ik ken de nachten daar, prachtige nachten met duizenden sterren aan de hemel. Maar dat bedoelde Larry niet. Die duizenden sterren waren het vuur uit de mitrailleurs, machinegeweren, mortieren.’

De censuur is volgens Boom maar een deel van het probleem van de communicatiestrategie van defensie. ‘Veel schadelijker is de voortdurende beïnvloeding’, vindt de oorlogsjournalist. ‘Je krijgt ‘geheime stukjes’. “Niet doorvertellen hè,” is het dan, “want dan ben ik mijn baan kwijt.” Je wordt bijna gedwongen daarin mee te gaan, want je bent volledig afhankelijk van de voorlichters. Zij bepalen met welke patrouilles je meegaat en wie je überhaupt te spreken krijgt.’

Hoewel Boom erg kritisch is op het embedded beleid, ziet hij er ook de voordelen van in. ‘Je ziet werkelijk alles. Als je mee op patrouille bent, zit je heel dicht op de militairen. Dat kan alleen als je meereist met defensie. Vooral in het begin is het erg opwindend.’ De spanning, op elkaar aangewezen zijn, het delen van proviand, sterke verhalen vertellen: Boom leeft in een jongensboek. Hij raakt al snel verslaafd aan het soldatenleven. Het maakt hem toeschietelijker naar de voorlichters. Hij begint zichzelf te censureren, om te voorkomen dat hij ruzie krijgt. Want hij wil terug, hij wil dolgraag weer de adrenalinekick van de patrouille. ‘Ik probeerde afstand te houden. Maar je loopt mee met jongens in camouflagepakken, dat is voor de Taliban een schietschijf. Er wordt ook op jou geschoten. Hun vijand wordt daarom jouw vijand. Probeer dan maar eens onpartijdig te blijven.’ Boom sust zijn geweten met de belofte dat hij ook onafhankelijk naar Afghanistan zou gaan, zodat hij de andere kant van het verhaal kan laten zien. ‘Als iemand roept dat ik een goede soldaat zou zijn geweest, weet ik dat ik te dichtbij ben gekomen. Ik besluit de knoop door te hakken en onafhankelijk naar Uruzgan te gaan.’

Nog eens zes keer reist Boom naar de Afghaanse provincie, nu op eigen houtje. Hij regelt via een contact dat hij heeft opgedaan in zijn embedded periode onderdak en beveiliging, laat zijn baard staan, knoopt een tulband om zijn hoofd en reist af naar Uruzgan. Bevrijd van de defensievoorlichters, hoort en ziet hij alles wat hij van defensie niet mocht zien. ‘Wij hoorden luchtaanvallen, de collega’s op Kamp Holland niet. Wij spraken de directeur van het ziekenhuis, die vertelde dat twee vrouwen en twee kinderen gewond waren geraakt door NAVO-bommen. De journalisten die embedded waren, moesten het doen met het voorlichterpraatje dat het ‘rustig’ is in Uruzgan. Ik sprak Afghaanse hulpverleners, die niet met militairen gezien willen worden omdat de Taliban ze direct zouden vermoorden. Ik interviewde Matiullah Khan, een criminele krijgsheer waar Nederland mee samenwerkt, die ik nooit zou hebben gesproken als ik embedded was geweest.’

Volgens Boom is de grootste tekortkoming van embedded journalistiek dan ook niet de censuur, hoe schadelijk die ook is, maar de eenzijdige berichtgeving. ‘Als journalist kom je niet zonder militairen van het legerkamp, om samen met je tolk de stemming bij de bevolking te peilen. Je komt dus nooit te weten of de Afghanen wat aan de Nederlandse inbreng hebben, want die praten natuurlijk niet vrijuit als er tot de tanden bewapende soldaten in camouflagepak bijstaan. Om die kant van het verhaal te horen, moet je onafhankelijk naar Uruzgan gaan. Maar negen van de zeshonderd journalisten die in Uruzgan zijn geweest, hebben dat gedaan. Verbijsterend. Mijn kritiek is daarom allereerst gericht op de Nederlandse pers, zij hebben niet genoeg moeite gedaan om onafhankelijk verslag te doen. Op redacties wordt ook gewoon een rekensommetje gemaakt: als je een verslaggever met defensie meestuurt, kost het vrijwel niets. Ik wil mezelf daarbij op dat vlak absoluut niet vrijpleiten. Ik deed er in eerste instantie ook aan mee, zij het tandenknarsend. Op je eigen houtje verslag doen lijkt natuurlijk heel moeilijk, maar ik heb het geprobeerd. En het is gelukt.’

De eerste bommen die half maart vielen in Libië waren van Franse afkomst. Terwijl regeringsleiders in Parijs waren om de details van de no-flyzone te bespreken, stegen de eerste Rafale straaljagers op om de interventie te starten. Zelfs de Amerikaanse en Britse bondgenoten moesten via een persconferentie van president Nicolas Sarkozy vernemen dat Frankrijk de militaire acties was begonnen. De Fransen hadden haast.

Dat bleek eerder al, toen tot ieders verbazing Frankrijk als eerste en tot nu toe als enige land de rebellen als ‘enige wettige vertegenwoordiger van Libië’ erkende. Het leek er op dat Frankrijk duidelijk wilde maken dat ze aan de ‘goede kant’ stonden. Na blunders tijdens de revoluties in Tunesië en Egypte had het imago van Sarkozy’s buitenlandbeleid een flinke deuk opgelopen. Vorige maand stapte zijn minister van Buitenlandse Zaken Michèle Alliot-Marie op, omdat ze op vakantie in Tunesië was toen de demonstraties volop bezig waren en betogers werden gedood. Premier François Fillon ligt ook onder vuur, omdat hij rond de jaarwisseling met de verdreven Egyptische president Hosni Mubarak op vakantie ging. De uit de hand gelopen opstand in Libië was een mooie kans voor Sarkozy om zijn imago op te poetsen. Maar het leek er nu wel op dat de Fransman met genoegen het Libische regime een zetje wil geven.

Open armen
Nog geen vier jaar geleden leken de betrekkingen tussen Libië en Frankrijk opperbest. In hetzelfde Élisée-paleis waar Sarkozy vorige week wereldleiders ontving voor de Libië-top, verwelkomde de Franse president de man waar het
allemaal om te doen is: kolonel Moe’ammar Khaddafi. Sarkozy ontving de Libische leider met open armen. De Fransman haalde alle ceremoniële toeters en bellen uit de kast en de twee schudden elkaar als beste vrienden de hand voor het Élisée-paleis. Khaddafi mocht zijn verwarmde bedoeïentent, die hij altijd meeneemt op staatsbezoeken, opzetten in de tuin van het gastenverblijf van Sarkozy’s residentie. Daar was ook ruimte voor zijn enorme gevolg: dertig
vrouwelijke bodyguards, vierhonderd bedienden en een kameel. Ook voor zijn vijf vliegtuigen had Sarkozy een plekje.

Khaddafi bedong het staatsbezoek een aantal maanden eerder, toen Frankrijk een leidende rol speelde in de onderhandelingen om vijf Bulgaarse verpleegsters en een Palestijnse arts vrij te krijgen. Het medisch personeel zat al acht jaar vast in een Libische cel op verdenking van het besmetten van honderden kinderen met het hiv-virus. De zes waren veroordeeld tot de doodstraf maar de internationale gemeenschap zette zo haar vraagtekens bij de beschuldigingen. De Europese Unie onderhandelde al jaren met Khaddafi, met als enig resultaat dat de straf in levenslang werd omgezet. Toen de in 2007 net verkozen Sarkozy zich ermee bemoeide, kwam de zaak in een stroomversnelling en al snel werden de Bulgaren en Palestijn vrijgelaten. In ruil daarvoor haalde Sarkozy Khaddafi uit zijn internationale isolement, waarin hij was terecht gekomen doordat een aanslag op een vliegtuig in het Schotse Lockerby, waarbij 270 doden vielen, op zijn conto werd geschreven. Sarkozy riep de Europese Unie op om diplomatieke en economische banden met Libië aan te halen en nodigde hem uit voor een vijfdaags bezoek aan Parijs.

Kritiek
Het staatsbezoek was niet onomstreden. Critici wezen op schendingen van
mensenrechten door de dictator. De toenmalige Franse linkse oppositieleider
François Hollande boycotte het staatsbanket en omschreef Khaddafi als ‘een
dictator die met oliegeld wapens komt kopen’. Ook de fractievoorzitter van
Sarkozy’s regeringspartij UMP kwam niet bij het banket opdagen. Zelfs in de
Franse regering rommelde het. Zo verklaarde Bernard Kouchner, destijds minister van Buitenlandse zaken, dat hij ‘gelukkig’ een afspraak had in Brussel en daarom niet kon deelnemen aan het diner. Rama Yade, toen staatssecretaris van Humanitaire Zaken, reageerde ongekend fel door te verklaren dat Khaddafi ‘niet moet denken dat hij zijn met bloed besmeurde schoenen zomaar aan de Franse deurmat kan afvegen’. En ook in Europa bleef het niet stil. Vooral Duitsland had bezwaren tegen het staatsbezoek van Khaddafi. Bondskanselier Angela Merkel verweet Sarkozy Europa in tweeën te splitsen: hij haalde banden met de staten in het zuiden aan en Duitsland zou zich daardoor op het Oosten moeten richten.

Sarkozy stak zijn nek uit voor Khaddafi en verdedigde zijn komst. Het bezoek was een beloning voor het gedrag van de kolonel van de afgelopen jaren, zo verklaarde de Franse president. Khaddafi was gestopt met zijn programma om nucleaire wapens te produceren. Als we geen hand naar hem zouden uitsteken, hoe kunnen we landen als Iran dan nog overhalen te stoppen met hun atoomprogramma?

Miljarden
Het staatsbezoek leek ondanks de kritiek een groot succes. Khaddafi beloofde de
Fransen miljarden. Hij zegde toe exclusief met Sarkozy te onderhandelen over
militair materieel en bestelde voor drie miljard aan Franse Airbusvliegtuigen.
Franse bedrijven werden uitgenodigd om offertes te leveren voor de bouw van een nieuw vliegveld bij Tripoli en er moest een kerncentrale komen. Bij elkaar werd een deal gesloten van zo’n tien miljard euro.

Ook besprak Sarkozy met Khadaffi het idee om een unie voor landen aan de Middellandse Zee en de Europese Unie op te richten, de Mediterrane Unie. Het samenwerkingsverband moest de economische banden tussen de landen versterken. Het was een van Sarkozy’s paradepaardjes tijdens de presidentsverkiezingen en ook Libië moest van de unie deel uit gaan maken. Khaddafi reageerde enthousiast: “Het is altijd mijn droom geweest om in dit gebied één munteenheid te hebben om de onderlinge handel te bevorderen.”

De twee leiders namen als vrienden afscheid, maar Khaddafi bracht zijn gastheer al snel in verlegenheid. Sarkozy benadrukte in de Franse pers met de kolonel te hebben gesproken over mensenrechten. ‘Daar heb ik het niet met hem over gehad,’ ontkende Khaddafi tegenover de Franse televisie. En ook had hij plotseling bezwaren tegen de Mediterrane Unie. Het zou een ‘koloniaal project’ zijn dat de Arabische Liga ondermijnt en ‘Arabische landen uit elkaar drijft’. Bij de eerste Mediterrane top in Parijs schitterde Khaddafi door afwezigheid, hij was het enige staatshoofd dat niet kwam opdagen.

Tot overmaat van ramp besloot de Libische leider het overgrote deel van de miljardendeals af te kappen. Alleen de levering van de Airbusvliegtuigen ging door; de kerncentrale is nooit gebouwd en ook de Franse straaljagers zijn nooit geleverd. Volgens het Franse weekblad L’Express is slechts drie miljard euro in plaats van de overeengekomen tien miljard naar de Franse rekening overgemaakt. Buurlanden als Italië gingen ineens met grote offertes aan de haal, terwijl daar geen staatsbezoeken met de bijbehorende lastige vragen voor nodig waren.

Drie jaar nadat de miljardencontracten werden besproken, scheren er toch
Franse gevechtsvliegtuigen door het Libische luchtruim. Tanks van Khaddafi
werden opgeblazen met dezelfde raketten als die de dictator in 2007 zelf had
besteld. De Libische demonstranten gingen feestend de straat op, zwaaiend met
Franse vlaggen. “Khaddafi is niet goed, Sarkozy is honderd procent oké!” werd
er voor de camera geroepen. “Dankjewel Sarkozy, merci! Frankrijk is altijd welkom hier!” Zo maakt Sarkozy veel nieuwe vrienden, door zijn oude, wispelturige vriend van de troon te stoten. Wellicht liggen er weer nieuwe miljardencontracten op hem te wachten, de opstandelingen hebben immers tachtig procent van de olie in Libië in handen. Khaddafi wordt op afstand gehouden, met bommen van Sarkozy.

Documentaire: Armadillo
‘Je moet het zien als een potje voetbal. Je kunt heel veel leren in de training, maar je leert meer in de wedstrijden zelf.’ De jonge Deense soldaat Mads kijkt ernaar uit om uitgezonden te worden. Dat zijn moeder doodsangsten om hem uitstaat, wimpelt hij moeiteloos af. De hang naar avontuur is sterker.

Regisseur Janus Mets volgde Mads en zijn kameraden de zes maanden dat ze gelegerd waren in Helmand, Afghanistan. De Deense defensie legde de regisseur geen strobreed in de weg en daar maakte hij volop gebruik van. Alles werd vastgelegd, van begin tot eind. Het afscheidsfeestje met strippers, het vaarwel zeggen van ouders, de eerste patrouille, de moeizame gesprekken met de lokale boeren die keer op keer beleefd uitleggen dat ze niet mee kunnen werken uit angst voor de Taliban.

Het is wachten op actie voor de jonge soldaten. Het spelen van schietspelletjes of ongeïnteresseerd kijken naar porno moet de verveling die op het legerkamp heerst verdrijven. Maar de stemming slaat om als de militairen worden aangevallen door Talibanstrijders, die vervolgens in het niets lijken op te lossen. Als de Denen terugvuren, raken ze geen enkele Taliban. Maar er blijken wel burgerslachtoffers te zijn gevallen. Het lijk van een klein meisje blijft op het netvlies van een van de jonge Denen staan. De zoektocht naar avontuur wordt langzaam maar zeker ingewisseld voor een zucht naar wraak. Zeker als Mads’ kameraden gewond raken of zelfs worden gedood. Want de Taliban verdienen het toch om doodgeschoten te worden? ‘Ik zou nog meer moeite hebben om een straathond neer te schieten.’

Indrukwekkend is hoe dicht je als kijker op de huid van de soldaten zit. De zwiepende camera’s en overzoemende kogels geven je het idee zelf op het open veld te staan dat onder vuur is genomen door Taliban. En ook terug op het kamp, waar wordt nagepraat over de schietpartij – de mix van opwinding en doodsangst is vaak nog goed zichtbaar – is de camera er bij. Anderzijds houdt regisseur Mets ook grote afstand. Armadillo is een verhaal dat zichzelf vertelt, zonder interviews en voice-over. De documentaire blijft daardoor puur, zonder gekunstelde interviewsettings. Alles wat te zien is, is spontaan. Maar doordat Mets niet interviewt, blijft de vraag hangen: waarom wil het grootste deel van de gevolgde militairen weer uitgezonden worden, terug naar de plek waar ze zich verveelden en het op het volgende moment hun kameraden werden neergeschoten?

Het was de grootste gezamenlijke marineoefening uit de geschiedenis. Ter ere van het vijftigjarig bondgenootschap tussen Amerika en Japan oefenden de beide machten ten westen van Zuid-Korea. Een week lang duurde de operatie, die eindigde op 10 december. 44.000 manschappen, 60 oorlogsschepen, 400 vliegtuigen en een vliegdekschip waren erbij betrokken. Hoewel het militaire machtsvertoon officieel een signaal moest zijn naar Noord-Korea, dat onlangs een Zuid-Koreaans eiland beschoot, stond de oefening al langer in de planning. De Amerikanen en Japanners proberen voornamelijk China te intimideren.

De snelgroeiende grootmacht is in korte tijd de grootste bedreiging voor de Verenigde Staten geworden. De Amerikaanse angst om politieke en economische macht aan China te verliezen is groot. Niet voor niets speelde de angst voor China een belangrijke rol in de verkiezingscampagne voor het Amerikaanse congres in november. De Chinezen pikken Amerikaanse banen in, houden hun munt bewust laag ten opzichte van de dollar, kopen in het westen opgebouwde kennis op en zijn flink in hun defensie aan het investeren. Zowel de Democraten als de Republikeinen lieten het niet na hun zorgen hierover uit te spreken.

‘China krijgt steeds meer het profiel van een wereldmacht en begint zich daar ook meer en meer naar te gedragen,’ weet Michel Rademaker, veiligheidsexpert bij The Hague Centre for Strategic Studies. ‘De Chinezen hebben er veel voor over om hun economische belangen veilig te stellen en gebruiken daar hardere middelen voor, zoals het stopzetten van de export van grondstoffen. Uiteindelijk zal China de Verenigde Staten niet langer als leidende macht in de wereld accepteren.’

Amerika wil China niet zomaar zijn gang laten gaan, aldus Rademaker. ‘Ze bemoeien zich daarom met regionale conflicten van China.’ En dat zijn er nogal wat. Praktisch de hele Zuid-Chinese Zee en meer dan de helft van de Oost-Chinese zee worden door China geclaimd. Delen is geen optie voor de Chinezen. Ze willen alles, helemaal. En daarmee maken ze geen vrienden. Zuid-Korea, Japan, de Filipijnen, Maleisië, Vietnam: China het met allemaal aan de stok over eilandengroepen. En veel van die opponenten zijn bondgenoten van de Verenigde Staten.

De Amerikanen schieten hun bondgenoten met genoegen te hulp. Oefeningen zoals die in de buurt van Zuid-Korea moeten het machtsevenwicht in balans houden. De Amerikaanse marine oefent ook regelmatig met die van Zuid-Korea en is bovendien aanwezig in de Zuid-Chinese Zee, wat de spanningen flink doet oplopen. ‘China wil het Amerikaanse leger voor zijn kusten weg,’ weet Frans-Paul van der Putten, die onderzoek doet naar de opkomst van China bij Instituut Clingendael. ‘China voelt zich geïntimideerd. Niemand wil zijn potentiële vijand in de achtertuin.’

De Chinese ergernissen waren al ver opgelopen toen de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton afgelopen zomer er nog een schepje bovenop deed. Clinton stelde voor dat Amerika een rol kreeg bij het oplossen van de territoriale conflicten. ‘Een aanval op China,’ vond Yang Jiechi, minister van Buitenlandse Zaken. ‘De Chinezen willen de Verenigde Staten koste wat kost bij deze conflicten weghouden,’ weet Van der Putten. ‘En de Amerikanen willen niet dat de zeeën door China gedomineerd worden. Maar de Chinezen zijn niet bereid hun claims op te geven. Daarnaast willen ze geweld vermijden, want dat zou hun buurlanden in de armen van de Verenigde Staten drijven. Dus zal China proberen zijn regionale tegenstanders te overtuigen: jullie moeten niet bij Amerika maar bij ons zijn voor welvaart en veiligheid.’

De strijd tussen de twee wereldmachten spitst zich toe op Japan, waar de Amerikanen hun belangrijkste militaire bases in Azië hebben. Mocht Japan ooit in de invloedssfeer van China komen, zullen deze bases niet langer houdbaar zijn. Het wordt dan erg moeilijk voor Amerika om zijn veiligheidsgaranties in stand te houden. Daarnaast is het land van grote psychologische waarde. Van der Putten: ‘Japan was de afgelopen eeuw het meest invloedrijke land in Azië. Tot de Tweede Wereldoorlog was Japan een grote militaire mogendheid, daarna is het  een economische grootmacht geworden. Het had en heeft iets te vertellen in de wereld.’ Als Japan zijn militaire bondgenootschap met de Verenigde Staten opgeeft, zou dat grote imagoschade betekenen voor Amerika, denkt Van der Putten. ‘Geen land zou er nog op vertrouwen dat het op de Verenigde Staten kan rekenen voor de bescherming tegen China.’

Maar zo ver is het nog lang niet. De relatie tussen China en Japan is in september flink bekoeld. Een Japans marineschip en een Chinese vissersboot kwamen met elkaar in aanvaring in de Oost-Chinese zee, vlakbij door beide landen geclaimde eilandjes. De Chinese kapitein wordt door de Japanners opgepakt en enige tijd vastgehouden. China was woedend en pakte op zijn beurt Japanse ‘spionnen’ op. Ook leverde het land geen zeldzame aardmetalen meer. Dit tot grote ergernis van Japan, dat van de grondstoffen afhankelijk is voor de productie van elektronica – verantwoordelijk voor een vijfde van de Japanse economie. De ruzie liep zo hoog op dat de Chinese president zijn Japanse collega een aantal weken niet meer hoefde te zien.

Hoewel de ruzie formeel weer is bijgelegd, ziet China in dat het achterliggende conflict nog niet is opgelost. Maar de tijd tikt weg in het voordeel van het snel groeiende China, de regio wordt economisch steeds afhankelijker van de grootmacht. Mocht het nodig zijn zullen de Chinezen die economische macht omzetten in een politiek pressiemiddel. Voorlopig is het voor China zaak de status quo in stand te houden. ‘Wat China wil voorkomen is dat andere landen dingen gaan doen die de situatie verergeren,’ legt Van der Putten uit. ‘Ze moeten bijvoorbeeld niet in hun hoofd halen om naar olie te gaan boren in de betwiste gebieden. Dat is al geprobeerd. Maar als een bedrijf daarmee begint, waarschuwt China: als jullie hiermee doorgaan, doen wij geen zaken meer met jullie. Dan is de keuze voor zo’n bedrijf eenvoudig. Zaken doen met Vietnam is leuk, maar China is groter en machtiger.’ Een combinatie van afschrikking en toenadering is de tijdelijke Chinese toverformule. ‘Enerzijds is de boodschap: wie de status quo verstoort, kan een krachtige reactie van China verwachten. Zij kunnen op zowel economischeals militaire vergelding rekenen. Tegelijkertijd proberen de  Chinezen ook uit te stralen dat het loont om conflicten met China te vermijden, door diplomatieke en economische banden aan te halen.’

Het is een strijd die volgens Van der Putten uiteindelijk in het voordeel van China zal worden beslist. ‘China heeft al veel economische macht en zal waarschijnlijk verder doorgroeien. Japan is nu al op zoek naar een balans tussen de Verenigde Staten, waar het voor veiligheid aanklopt, en China, waar het economisch afhankelijk van is. En Japan zal alleen maar afhankelijker worden van de Chinezen.’ Het grote gevaar voor China is dat zo’n regionaal conflict onverhoopt toch uit de hand loopt. ‘Of neem de kwestie Noord- en Zuid-Korea, die ook in de regio speelt. Dat laait om de zoveel tijd ook op, onder de oppervlakte spelen de sentimenten nog. Voor Amerika is de dreiging van een nieuwe crisis reden om ook de bases in Zuid-Korea aan te houden. Dat beperkt China’s invloed.’